Himaye-i Etfal Cemiyetinin Kuruluşu (İstanbul)
Himaye-i Etfal ile ilgili olarak Cüneyd Okay’ın “Belgeleriyle Himaye-i Etfal Cemiyeti (1917-1923)” (1999) isimli kitabı ve Toplumsal Tarih Dergisinde yayınlanan “Osmanlı Dönemde Himaye-i Etfal Cemiyeti Üzerine Belgeler/Notlar” adlı makalesinde (1998) kurum hakkında ayrıntılı bilgiler yer almaktadır.
Ülkenin o günkü koşulları incelendiğinde; Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğunun, birçok cephede savaşması nedeniyle cepheye sürekli asker sevk etmek durumunda kaldığı ortaya çıkmaktadır. Cephelerde savaşanların büyük bir çoğunluğunun şehit düşmesi sonucu ülkede kimsesiz çocuklar sorununun her geçen gün büyüyerek sürdüğü, savaş sonrası yaşanan toprak kayıpları sonucu, İmparatorluğun başta İstanbul olmak üzere diğer illere büyük göçler aldığı, bu durumun, ailelerin sosyal ve ekonomik yönden çöküşüne neden olduğu görülmektedir.
Kimsesiz çocuklar sorununun boyutunun büyümesi üzerine halkın girişimiyle çözüm arayışlarına girilmiş, girişimlerin yetersiz kalması üzerine Devlet kanalıyla çözümler aranmıştır. Devlet kanalıyla yapılan çalışmaların ilki II. Abdülhamit döneminde kurulan Darülhayr-ı Ali’dir. 1903 yılında Abdülhamid’in tahta çıkışının yıldönümü nedeniyle açılan, Darülhayr-ı Ali’de bakılan çocuk sayısı 400’e ulaşmıştır. Kurum 22 Ağustos 1909 yılında kapatılmıştır.
Meşrutiyet döneminde İttihad ve Terakki’nin destekleriyle kimsesiz çocuklar sorununa çözüm amacıyla Darüleytamlar açılmıştır.
Devlet eliyle kurulan Darülhayr-ı Ali ve Darüleytam’ların yetersizlikleri sonucu kapanması üzerine kimsesiz çocuklara bakım için yeni arayışlara girilmiş bunun sonucunda 6 Mart 1333’te (1917) Galatasaray yurdunda İsmail Canbulat, Muhtar Bey, Celal Derviş Bey, Osman Tevfik Bey, Kemal Derviş Bey, Adnan Bey, Servet Efendi, Nesim Mezalyah Efendi, Haralambadi Efendi, Doktor Rasim Ferid Bey, Mustafa Reşat Bey, Ahmet Emin Bey’den oluşan grup cemiyetin kurulabilmesi için hükümete başvuruda bulunur. Hükümetten gerekli izinin alınması üzerine Cavid Bey, Ahmet Hakkı Bey, Orfanidis Efendi, Arif Bey, Doktor Ömer Fuad Paşa, Emanuel Karasu Efendi, Mustafa Asım Bey ve Noradinkyan Efendi kurucular grubuna katılırlar.
Oluşturulan kurucular kurulu ilk toplantısı 1 Mayıs 1333 (1917) tarihinde yapmış olup, 11 Ağustos 1917 tarihinde kurum, kamuya yararlı dernek statüsünü kazanmıştır.
28 Mart 1918’de Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin bünyesinde “Hanımlar Heyeti” kurulmuştur.
Kamuya yararlı kuruluş olmasından sonra cemiyet amblem çalışmalarını başlatmış ve kenarlarında ”sıhhat, ahlak, ve irfan” kelimeleri bulunan bir üçgenin içerisinde yeşil hilal bulunan amblemi kullanmıştır.
Himaye-i Etfal Cemiyet-i Umumiyesi Nizamname-i Esasisi’nde, kurumun faaliyet alanları kısaca şu şekilde özetlenmektedir;
- Çocuklara eziyet edilmemesi,
- Anne ve babaları dahil, hiç kimse tarafından, çocukların bedeni ve ruhsal durumlarını tehlikeye düşürecek hizmetlerin gördürülmemesi,
- Fakir, hasta çocukların tedavilerinin sağlanması,
- Çocukların tütün ve bağımlılık yaratacak maddelerden korunması,
- Okulların tatil zamanlarında fakir çocukların kırlara ve yazlıklara gönderilmesinin sağlanması,
- Hizmetçi, besleme ve evlatlıklara kötü muamele edilmemesi,
- Himaye-i Etfal’e ilişkin kütüphane kurulması,
- Anne ve babaları tarafından terbiye edilemeyen veya mahkum olan çocuklar için ıslahhaneler kurulması,
- Çocukların sağlıklı bir şekilde yetişmeleri için oyun alanlarının kurulması,
- Himaye-i Etfal ile uğraşan uluslararası kuruluşlarla bağlantı kurulması.
Kurum’un kuruluşundan kısa bir süre sonra, Başkan İsmail Canbulat Bey’in Stockholm Büyükelçiliğine atamasının yapılması üzerine, cemiyetin başkanlığına Cavid Bey getirilir. Cavid Bey’in başkanlığı ile birlikte çalışmalara hız verilir ve 1. Dünya Savaşının bütün şiddetiyle sürdüğü bir dönemde 28 Kasım 1917’de savaş bölgesinden toplanan çocuklar için Firuz Ağa’da “Çocuk Misafirhanesi” açılır. 100 kapasiteli olarak açılan misafirhaneye çok sayıda çocuk gelmesi üzerine evlatlık, çıraklık, ailelerin yanına öğrenci yerleştirmeleri gibi uygulamalara başlanır. Misafirhanede 1917-1922 yılları arasında 2.027 çocuğa bakım ve koruma hizmeti verilmiştir. Himaye-i Etfal Cemiyeti çocukları çiftçilik ve hayvancılığa yönlendirmek amacıyla Kalender’de “Ziraat Yurdu” açmıştır. Açılan bu yurtta çocuklara, yatak yapmak, yemek pişirmek, çamaşır yıkamak, genel temizlik, hayvan yemlemek, tımar etmek, saman çekmek, gübre kaldırmak, çift sürmek, harman dövmek, tohum dikmek meyve budamak, tohum atmak, yağ yapmak gibi işler öğretilmiştir.
Kurum ikinci çalışmasını anne-çocuk sağlığına yönelik olarak başlatmıştır. Şehzadebaşı, Kadıköy, Bakırköy ve daha sonra Üsküdar semtlerinde açılan “dispanser”ler ile hastaları muayene ederek, ücretsiz ilaç dağıtımına başlamıştır.
Kurum 20 Eylül 1920’de Kırklareli, 12 Ekim 1917 Samsun, 27 Ekim 1917 İzmit, 1 Ocak 1918 Konya, 1917 Üsküdar, Beyoğlu, Haliç, Kadıköy, Bakırköy, 1918’de Yeniköy şubelerini açarak hizmetlerini yaygınlaştırmıştır. Bu şubelerin yanısıra değişik tarihlerde Musul, Erzurum, Eskişehir, Kastamonu ve Bolu şubeleri açılmıştır.
Himaye-i Etfal Cemiyeti, 1920 yılında Londra, 1921 yılında Cenevre’de uluslararası toplantılara temsilci gönderir. Ayrıca Mısır ve Hindistan’a yazılar yazılarak yardımlarda bulunulması istenilir ve bu ülkelerden parasal yardımlar sağlanır.
İstanbul Himaye-i Etfal Cemiyeti çalışmalarını yürütürken, 30 Haziran 1921 tarihinde Büyük Millet Meclisi’nin bazı üyelerinin de girişimiyle Ankara’da yeni bir Himaye-i Etfal Cemiyeti kurulur. Her iki cemiyetin aynı adla yardım toplaması halk arasında kuşkulara neden olur. Bunun yanısıra Damat Ferid Paşa Hükümeti sırasında Himaye-i Eytam Cemiyeti’nin kurulması İstanbul Himaye-i Etfal Cemiyetinin yardım toplamasını güçleştirir.
İstanbul ve Ankara Himaye-i Etfal Cemiyetleri arasında zaman zaman yazışmalar yapılmasına karşın birleşme konusunda tam bir görüş birliğine varılamamıştır. 26 Ekim 1922 yılında Ankara’dan gelen Refet Paşa İstanbul’daki misafirhaneyi ziyaret etmiştir. Doktor Fuat Bey 18 Kasım 1922 de İstanbul’daki cemiyetin yönetim kurulu toplantısına katılırlar. Bu ziyaretler ilişkileri bir ölçüde yumuşatmasına karşın, birleşme sağlanamamıştır. Milli Mücadele’nin kazanılması üzerine Ankara Himaye-i Etfal Cemiyeti Mustafa Kemal Atatürk’ün de desteğini alarak tüm ülke çapında örgütlenerek, anne ve çocuğa yönelik hizmetlerini sürdürmüştür.
1917 yılında İstanbul’da kurulan Himaye-i Etfal Cemiyeti 1923 yılındaki genel kurulundan sonra, yeni bir genel kurul yapmayarak tarihe karışmıştır.
(Görsel; TÜRKİYE ÇOCUK ESİRGEME KURUMU (1923-1981) Celal Kürşad KONUKÇU alınmıştır.
